Sau khi kết thúc dự án, cũng còn rất nhiều khó khăn, nhưng để duy trì và phát triển ngành nấm đến nay đã 20 năm thì lãnh đạo Trung tâm đã xác định trươc hết đây là nhiệm vụ chính trị, là đơn vị đầu tào để góp phần chuyển dịch cơ cấu cây trồng, vật nuôi và tận dụng thời gian nhàn rổi của người dân Tiền Giang. Với sự quyết tâm của lãnh đạo và sự tâm huyết vơi nghề của đội ngũ viên chức và người lao động của Xưởng Công nghệ sinh hóa (Xưởng CNSH) trực thuộc Trung tâm, cũng đã trải qua nhiều thất bại, đút rút không ít bài học kinh nghiệm và không ngừng tìm hướng đi mới để duy trì và phát triển ngành nấm như hiện nay. Thực hiện chủ trương của tỉnh Tiền Giang, Trung tâm đã di dời cơ sở về địa chỉ mới Ấp Hội Gia, xã Mỹ Phong, thành phố Mỹ Tho, tỉnh Tiền Giang từ tháng 6 năm 2023. Với điều kiện cơ sở vật chất, mặt bằng hiện có, ngoài chức năng chuyển giao công nghệ làm giống và nuôi trồng các loại nấm; sản xuất và cung ứng các loại giống và phôi trồng các loại nấm…, Trung tâm triển khai mô hình trồng một số loại nấm như nấm bào ngư, nấm linh chi…vừa để khảo giống, vừa để củng cố quy trình và phát triển ngành nấm thêm hướng mới. Mô hình dạng trang trại, công suất trồng đối với nấm bào ngư với số lượng trồng khoảng 20.000 bịch phôi/1 vụ, 2 vụ trồng/1 năm; nấm linh chi, với số lượng là 6000 phôi /1 vụ, 3 vụ/1 năm, tương ứng lượng phôi thải sau chu kỳ trồng các loại nấm phá gỗ như (nấm bào ngư và nấm linh chi) tại Trung tâm có khoảng trên 50.000 bịch phôi thải. Trong lượng mỗi bịch phôi thải khoảng 500 – 800g (tùy vào loại nấm), như vậy số lượng bã thải sau khi trồng nấm từ trại nấm của Trung tâm là lớn hơn 25 – 40 tấn/1 năm. Trước đây, khi còn ở địa chỉ cũ, điều kiện cơ sở vật chất thiếu thốn nên thường những bịch phôi thải này được phá bỏ. Với kỹ thuật và kinh nghiệm vốn có, tận dụng điều kiện cơ sở vật chất hiện tại Xưởng CNSH đã tận thu nguồn phôi thải bằng cách trồng nấm rơm từ các bịch phôi thải trên. Đồng thời bắt kịp xu hướng hiện đại áp dụng mô hình sản xuất kinh tế tuần hoàn, góp phần giảm “gánh nặng” môi trường, vừa tạo ra chuỗi sản phẩm hữu cơ trong nông nghiệp, cải thiện môi trường, giảm thiểu chi phí đầu vào trong sản xuất và tăng thêm thu nhập cho viên chức và người lao động.
Nông nghiệp tuần hoàn là một khái niệm quan trọng trong việc phát triển nông nghiệp hiện đại mà ngày nay đang được sự quan tâm lớn của các nhà nghiên cứu, nhà quản lý và nhà làm nông. Đây không chỉ là một phương pháp canh tác mà còn là một triết lý, một hệ thống tài nguyên tổng thể hướng đến sự bền vững. Nông nghiệp tuần hoàn tập trung vào việc tối ưu hóa sự sử dụng tài nguyên trong chu kỳ sinh học tự nhiên. Thay vì dựa hoàn toàn vào phân bón và thuốc trừ sâu hóa học, nó kết hợp các phương pháp như canh tác hữu cơ, tái chế phân bón và chất thải, quản lý cỏ dại và côn trùng bằng cách sử dụng kỹ thuật sinh học và cơ học, và thậm chí cả việc kết hợp nông nghiệp với các hệ thống đa dạng hóa như nuôi trồng thủy canh. Một trong những ưu điểm lớn nhất của nông nghiệp tuần hoàn là khả năng tạo ra một môi trường sinh thái cân bằng. Bằng cách giảm thiểu sự phụ thuộc vào hóa chất và tăng cường sự đa dạng sinh học, nó giúp cải thiện chất lượng đất đai và nước, giảm lượng chất thải, và bảo vệ sức khỏe con người cũng như môi trường sống cho các loài sinh vật khác. Hơn nữa, nông nghiệp tuần hoàn cũng mang lại lợi ích kinh tế cho các nông dân. Bằng cách giảm chi phí vật liệu đầu vào và tăng sản lượng qua việc cải thiện chất lượng đất và cây trồng, nó có thể giúp tăng thu nhập và làm giảm rủi ro cho các nông hộ. Tuy nhiên, để triển khai nông nghiệp tuần hoàn thành công, cần có sự hỗ trợ từ các cơ quan chính phủ, tổ chức phi chính phủ và xã hội. Các chính sách khuyến khích và các chương trình đào tạo cần được thiết lập để hướng dẫn và khuyến khích các nông dân chuyển đổi sang các phương pháp tuân thủ với nguyên tắc của nông nghiệp tuần hoàn.
Quy trình sản xuất tuần hoàn từ phôi nấm tạo ra những sản phẩm như sau:
- Tận dụng bã thải sau khi trồng nấm bào ngư, linh chi để trồng nấm rơm:
Bịch phôi trồng nấm bào ngư và nấm linh chi sau thu hoạch hết vụ, được chuyển ra khu vực xử lý bã thải. Bịch phôi được chọn trồng có chất lượng tốt, không nhiễm sâu bệnh và nấm mốc. Nguồn nguyên liệu chính trong các bịch bã thải này là mạc cưa cao su. Theo nguyên lý nấm rơm có thể được trồng từ nhiều nguồn khác nhau, đặc biệt là rơm rạ. Tuy nhiên với điều kiện hiện tại nguồn nguyên liệu rơm ngày càng khan hiếm mà giá thành lại cao. Sử dụng máy phá bịch phôi, các bịch phôi thải được cho vào máy phá bịch. Phần ny long, cổ bịch được loại riêng ra. Phần mạc cưa thải ra được gom lại thành đống. Sau đó bắt đầu tưới nước vôi trong với tỷ lệ 2%, chỉnh độ ẩm thích hợp từ 80-90%. Có thể kiểm tra độ ẩm bằng cách dùng tay nắm một nắm mùn cưa vắt mạnh, thấy nước rịn ra từ bàn tay là vừa. Diện tích đống ủ không nên quá lớn, chiều ngang đống ủ khoảng 4-5m, cao khoảng 30-50cm, chiều dài tùy theo điều kiện, đậy đóng ủ bằng nilon có lỗ thoát hơi nước.
|
Hình 1: Phá bịch phôi thải |
Hình 2: Làm luống cấy nấm |
Sau 24 giờ kiểm tra pH từ 6-8 thì tiến hành làm luống cấy giống. Tiến hành chia luống với chiều dài tùy theo điều kiện, chiều ngang 40-50cm, chiều cao 30-50cm. Luống nấm rơm trên mùn cưa thải có 2 lớp. Lớp thứ nhất dày 20cm, cấy meo giống ở giữa luống rồi phủ tiếp lên mô lớp mùn cưa thứ 2 dày 10cm. Nén nhẹ mô nấm và tạo mô nấm có hình mái vòm. 1.000 bịch phôi sử dụng 20 bịch meo nấm rơm là vừa. Để tăng năng suất nấm rơm có thể bổ sung thêm thành phần dinh dưỡng như: phân ure, phân DAP, cám bắp, cám gạo… với tỷ lệ thích hợp nhưng không quá 0.2%.
+ Nếu trồng trong nhà:
Hình 3: Mô hình trồng nấm rơm trong nhà
Dùng nilon có lỗ thông khí phủ lên các luống nấm để giữ nhiệt độ (35-380c) và độ ẩm (70-80%) cho meo phát triển tốt, theo dõi nhiệt độ của mô nấm hằng ngày. Sau khi cấy meo 4 ngày thì mở nilon ra và tiến hành tưới phun sương giữ ẩm cho meo phát triển tốt. Ngày thứ 8 xuất hiện đinh ghim (nấm con) thì tưới phun sương nhiều lần trong ngày đến khi nấm lớn và thu hoạch được. Có thể trồng được trên giàn kệ và không cần đậy rơm áo.
+ Nếu trồng ngoài trời:
Hình 4: Mô hình trồng nấm rơm ngoài trời
Đậy phủ rơm khô lên bề mặt mô nấm để giữ ẩm, độ dày của rơm áo khoảng 5-7cm là được. Tưới giữ ẩm rơm đậy từ 1-2 lần trong ngày, theo dõi nhiệt độ và ẩm độ hàng ngày. Sau 5 ngày tiến hành đảo rơm đậy để kích thích nấm mọc đều (lấy hết rơm áo ra khỏi mô nấm khoảng 1 phút rồi đậy lại). Khoảng 2 ngày đảo rơm áo một lần. Đến ngày thứ 9 xuất hiện nấm con, ngày thứ 11 có thể thu hoạch nấm được. Lưu ý: chọn địa điểm trồng ở nơi cao ráo, có rãnh thoát nước tốt, tránh để đọng nước quanh mô nấm.
Khi thu hái, hái những tai nấm rơm hình trứng, hái cả cụm. Mở rơm đậy ra đến đâu thì hái nấm rơm đến đó, sau đó đậy rơm áo lại ngay. Cắt bỏ chân nấm và đưa đến nơi tiêu thụ ngay, nên hái nấm lúc sáng sớm hoặc chiều mát để tránh ánh nắng gây tổn hại đến nấm con. Thời gian thu hoạch đợt 1 từ 3-7 ngày chiếm khoảng 90% tổng năng suất, nấm đợt 2, 3 còn lại không đáng kể. Năng suất trồng nấm rơm trong nhà thường cao hơn trồng ngoài trời từ 2-3 lần. Mỗi đợt Trung tâm trồng khoảng 3000-4000 phôi thải. Năng suất thu hoạch mỗi đợt khoảng 100-120kg nấm rơm. Với giá bán trung bình 60.000 đ/1 kg. Trung tâm thu về khoảng 6 triệu đồng mỗi đợt.
+ Trồng trên kệ:
Hình 5: Mô hình trồng nấm rơm trên kệ
+Trồng trong thùng (phôi nấm rơm):
Ngoài việc trồng nấm rơm theo phương pháp truyền thống là làm luống, lên kệ, Trung tâm cũng đưa ra mô hình trồng nấm rơm trong thùng giấy (phôi nấm rơm) vừa đa dạng mô hình trồng nấm rơm, vừa tạo điều kiện cho những người yêu thích việc trồng nấm rơm có thể tự mua về chăm sóc và thu hái. Nguyên liệu mùn cưa được ủ như trồng nấm rơm thông thường, sau đó cho nguyên liệu vào các thùng giấy và cấy meo trong đó. Với điều kiện chăm sóc thuận lợi thì khoảng 12-13 ngày là đã cho ra nấm.
Hình 6: Mô hình trồng nấm rơm trong thùng giấy
- Tận dụng bã thải sau khi trồng nấm nấm rơm từ bã thải một số phôi nấm như bào ngư, linh chi dùng làm giá thể hữu cơ:
Hướng sắp tới, để có thể áp dụng triệt để mô hình sản xuất kinh tế tuần hoàn, nguồn phế phụ phẩm sau trồng nấm rơm sẽ được Trung tâm tận thu để ủ phân, giá thể trồng cây… Nguồn nguyên liệu này được với trộn với các thành phần hữu cơ khác ủ đúng quy trình kỹ thuật và thời gian sẽ cho ra một sản phẩm giá thể hữu cơ dồi dào dinh dưỡng. Đây là hướng đi mới mà Trung tâm sẽ cho ra nghiên cứu để có thể sử dụng hiệu quả nguồn phế phẩm tiềm năng này.
Hình 7: Sử dụng bã thải sau trồng nấm rơm làm giá thể trồng cây
Việc trồng nấm rơm từ bã thải nấm bào ngư hay linh chi ít tốn nhiều chi phí hơn trồng nấm rơm từ rơm rạ. Khi sử dụng phương pháp này, thời gian thu hoạch nhanh hơn, năng suất cao hơn phương pháp truyền thống. Đồng thời, phương pháp này cũng góp phần giải quyết bã thải sau trồng nấm, giúp người trồng nấm tăng thêm thu nhập. Việc sử dụng mô hình trồng nấm rơm ngoài trời hay trong nhà tùy theo điều kiện cở sở vật chất sẵn có của từng nhà. Tuy nhiên để đạt lại hiệu quả cao và tránh ảnh hưởng điều kiện thời tiết thì mô hình trồng nấm rơm trong nhà được khuyến khích hơn.
Phát triển kinh tế tuần hoàn hiện nay đang là xu thế chung để phát triển kinh tế xanh và bền vững. Việc phát triển, sử dụng nguồn phụ phẩm rất lớn trong trồng nấm để nghiên cứu, chế biến ra nhiều sản phẩm có giá trị đang góp phần tạo ra hệ sinh thái khép kín. Phát triển nông nghiệp tuần hoàn đang đi đúng hướng góp phần tiết kiệm chi phí trong bối cảnh giá cả đang tăng như hiện nay. Trong thời đại mà thách thức lớn về biến đổi khí hậu và cạn kiệt nguồn tài nguyên thì nông nghiệp tuần hoàn không chỉ là giải pháp mà còn là chiến lược phát triển bền vững cho tương lai của chúng ta.
Thạc sĩ Võ Thị Ngọc Hà - TT. Nghiên cứu Ứng dụng và Dịch vụ KHCN
Nguyễn Tri Thức thực hiện
