Theo thống kê từ Bộ Tài nguyên và Môi trường, mỗi năm tại Việt Nam có khoảng 1,8 triệu tấn rác thải nhựa thải ra môi trường, trong đó 0,28- 0,73 triệu tấn bị thải ra biển nhưng chỉ 27% trong số này được tái chế, tận dụng bởi các cơ sở, doanh nghiệp. Bên cạnh đó, việc xử lý và tái chế rác thải nhựa phát sinh còn nhiều hạn chế khi có đến 90% rác thải nhựa được xử lý theo cách chôn, lấp, đốt và chỉ có 10% còn lại là được tái chế. Tình trạng ô nhiễm nhựa ở Việt Nam đang tăng nhanh, đặt ra thách thức lớn về quản lý môi trường. Sự hợp tác và nỗ lực từ mọi tầng lớp trong xã hội là cần thiết để giải quyết vấn đề này. Rác thải nhựa đang ngày càng trở nên nghiêm trọng, và việc không có giải pháp hiệu quả và kịp thời có thể dẫn đến những hậu quả tiêu cực nghiêm trọng.
Trong bối cảnh đó, khái niệm về kinh tế tuần hoàn mở ra một cánh cửa mới, một giải pháp tiềm năng để giải quyết vấn đề rác thải. Kinh tế tuần hoàn không chỉ nhấn mạnh vào việc tối ưu hóa sử dụng tài nguyên mà còn tạo ra một hệ thống kinh tế có khả năng tái chế và tái sử dụng rác thải.
Khái niệm Kinh tế tuần hoàn được sử dụng chính thức đầu tiên vào năm 1990 bởi Pearce và Turner . Nó được dùng để chỉ mô hình kinh tế mới dựa trên nguyên lý cơ bản “mọi thứ đều là đầu vào đối với thứ khác”, hoàn toàn không giống với cách nhìn của nền kinh tế tuyến tính truyền thống. Ở nước ta, khái niệm này đã được Chính phủ Việt Nam quy định cụ thể trong Luật Bảo vệ môi trường 2020 (Điều 142). Tại Điều 139 Nghị định số 08/2022/NĐ-CP, Bộ Tài nguyên và Môi trường được giao chủ trì xây dựng và trình Thủ tướng Chính phủ ban hành Kế hoạch hành động quốc gia thực hiện kinh tế tuần hoàn đến năm 2035 trước ngày 31/12/2023. Kinh tế tuần hoàn biến rác thải đầu ra của ngành này thành nguồn tài nguyên đầu vào của ngành khác, hay tuần hoàn trong nội tại bản thân của một doanh nghiệp. Đây là mô hình kinh tế phát triển tất yếu trên thế giới hướng tới phát triển bền vững.
Một trong những ưu điểm lớn nhất của kinh tế tuần hoàn là khả năng tái chế và tái sử dụng rác thải. Thay vì đơn giản là đổ đi, rác thải có thể được tái sử dụng và tái chế thành nguồn nguyên liệu mới. Tuy nhiên, để thực hiện được điều này, việc phân loại rác thải là một bước quan trọng không thể bỏ qua. Việc phân loại rác thải giúp tách biệt các loại rác khác nhau như rác hữu cơ, rác tái chế, và rác không thể phân hủy. Điều này tạo điều kiện thuận lợi hơn cho quá trình tái chế và tái sử dụng sau này. Theo đó, Luật Bảo vệ môi trường 2020 được Quốc hội khóa XIV, kỳ họp thứ 10 thông qua ngày 17/11/2020 và có hiệu lực kể từ ngày 01/01/2022 đã có bước đột phá khi đã thể chế hóa các yếu tố kinh tế tuần hoàn đối với quản lý rác thải như: Tiếp tục thúc đẩy ứng dụng công nghệ xử lý, tái chế chất thải, thân thiện với môi trường, sản xuất năng lượng sạch, năng lượng tái tạo; phân loại chất thải rắn sinh hoạt, định giá thu gom xử lý chất thải rắn sinh hoạt theo lượng; quy định trách nhiệm thu gom, tái chế, xử lý của nhà sản xuất, nhập khẩu đối với sản phẩm, bao bì.... Luật còn dành riêng 06 điều quy định rõ về việc phân loại, lưu giữ, chuyển giao; chi phí thu gom vận chuyển; xử lý ô nhiễm, cải tạo môi trường bãi chôn lấp chất thải rắn sinh hoạt. Nỗ lực phân loại rác thải tại nguồn mở ra khả năng thu hồi tối đa tài nguyên có thể tái chế. Thông qua hoạt động này, có thể phục hồi các vật liệu có khả năng tái chế, qua đó bảo tồn các nguồn tài nguyên hữu hạn, giảm lượng khí thải, thúc đẩy sự phát triển của kinh tế tuần hoàn.
Ảnh: Mô tả thành phần trong rác thải sinh hoạt và cách phân loại, xử lý
Thực tế, một số mô hình kinh tế tuần hoàn đã được ứng dụng trong sản xuất ở nước ta. Trong nông nghiệp, việc sử dụng các mô hình kinh tế tuần hoàn, tận dụng phế phẩm, phụ phẩm nông nghiệp khá phổ biến. Từ những thập niên trước, là mô hình kết hợp trồng trọt, chăn nuôi theo chuỗi thức ăn và xử lý chất thải bằng Biogas. Đây là một mô hình kinh tế tuần hoàn hiệu quả trong sản xuất nông nghiệp, kết hợp việc tận dụng chất thải và phụ phẩm sản xuất để đảm bảo kinh tế và giảm thiểu tác động môi trường. Ở nông thôn, các mô hình sử dụng rơm rạ sau thu hoạch cho việc nuôi trâu bò, trồng nấm, và làm vật liệu xây dựng cũng khá phổ biến. Ngoài ra, các phụ phẩm trong nông nghiệp cũng đã được dùng sản xuất viên nén, cồn công nghiệp, phát điện sinh khối, làm đệm lót sinh học chăn nuôi, phân hữu cơ...Trong lĩnh vực công nghiệp các mô hình kinh tế tuần hoàn được áp dụng như là đầu tư vào phát triển năng lượng điện mặt trời và năng lượng điện gió. Tận dụng phế phẩm, phụ phẩm trong sản xuất cũng được áp dụng ở nhiều doanh nghiệp như phế phẩm ngành sản xuất mía đường để làm rượu, phát điện; tro xỉ nhà máy nhiệt điện làm vật liệu xây dựng... Một số doanh nghiệp có ý thức tái chế, tái sử dụng chất thải như mô hình các công ty bia sử dụng lại vỏ chai, tái chế nắp chai bia; các công ty thuốc lá bán cuộng thuốc lá làm phân, mô hình tái chế bao bì. Trong lĩnh vực tiêu dùng, đã có nhiều mô hình tiêu dùng xanh được phát triển và áp dụng nhằm hướng tới sự bền vững và bảo vệ môi trường. Các mô hình này thường tập trung vào việc sử dụng sản phẩm có khả năng tái tạo và tiết kiệm năng lượng, đồng thời khuyến khích lối sống thân thiện với môi trường. Ví dụ, một số người tiêu dùng đã chuyển từ việc sử dụng ống hút nhựa và túi ni lông sang các sản phẩm được làm từ vật liệu hữu cơ hoặc vật liệu tái chế. Hành động như vậy không chỉ giúp giảm lượng rác thải nhựa sinh ra mà còn thúc đẩy sự phát triển của các sản phẩm thân thiện với môi trường.
Mối quan hệ giữa quản lý rác thải và kinh tế tuần hoàn là một phần quan trọng của sự chuyển đổi sang một nền kinh tế bền vững và thân thiện với môi trường. Quản lý rác thải hiệu quả không chỉ giúp giảm thiểu tác động tiêu cực lên môi trường mà còn tạo ra cơ hội cho việc tận dụng lại nguyên liệu và tài nguyên từ rác thải. Trong một nền kinh tế tuần hoàn, việc quản lý rác thải không chỉ đơn thuần là vấn đề loại bỏ rác mà còn là cơ hội để tái chế và sử dụng lại các nguyên liệu có thể. Bằng cách thu gom, phân loại và xử lý rác thải một cách hiệu quả, chúng ta có thể tách biệt và tái chế các nguyên liệu như nhựa, kim loại, giấy và thủy tinh để tái sử dụng trong quy trình sản xuất. Việc tái chế và sử dụng lại nguyên liệu từ rác thải không chỉ giảm thiểu việc khai thác tài nguyên thiên nhiên mà còn giúp giảm lượng rác thải cuối cùng được đưa vào môi trường. Đồng thời, việc phát triển các ngành công nghiệp tái chế và tái sử dụng cũng tạo ra cơ hội việc làm và tăng cường hoạt động kinh tế trong cộng đồng.
Ảnh: Phân biệt kinh tế tuyến tính và kinh tế tuần hoàn (Nguồn: Internet)
Nhưng thách thức đặt ra là làm thế nào để tăng cường ý thức về việc phân loại rác thải trong cộng đồng. Việc giáo dục và tuyên truyền về ý thức môi trường và tầm quan trọng của việc phân loại rác thải là một phần quan trọng của quá trình này. Cần có sự hỗ trợ từ chính phủ, các tổ chức phi chính phủ, và doanh nghiệp để thúc đẩy việc phân loại rác thải và tái chế trong cộng đồng. Ngoài ra, việc xây dựng hạ tầng và hệ thống quản lý rác thải hiệu quả cũng là một yếu tố quan trọng. Cần có các cơ sở tái chế và xử lý rác thải tiên tiến, hiện đại để đảm bảo rằng rác thải được xử lý phù hợp với mục đích phân loại.
Kinh tế tuần hoàn đang là một xu hướng tất yếu. Các quốc gia trên thế giới cũng như Việt Nam đang hướng đến phát triển nền kinh tế tuần hoàn nhằm giải quyết thách thức giữa tăng trưởng kinh tế và bảo vệ môi trường. Trong bối cảnh thế giới đối diện với nguy cơ gia tăng biến đổi khí hậu, cạn kiệt tài nguyên và ô nhiễm môi trường, việc chuyển từ một mô hình kinh tế tuyến tính- sử dụng và vứt bỏ, sang một mô hình kinh tế tuần hoàn - tái chế và tái sử dụng, trở nên cực kỳ quan trọng. Một nền kinh tế tuần hoàn không chỉ giúp giảm thiểu lượng rác thải mà còn tạo ra cơ hội kinh doanh mới, thúc đẩy sự sáng tạo và tăng cường hiệu suất tài nguyên. Đồng thời, nó còn hỗ trợ trong việc phát triển một môi trường sống bền vững cho tương lai, mang lại lợi ích không chỉ cho các doanh nghiệp mà còn cho cộng đồng và toàn xã hội.
Nguyễn Văn An -
Trung tâm Nghiên cứu Ứng dụng và Dịch vụ khoa học công nghệ
Nguyễn Tri Thức thực hiện
