Trong bối cảnh chuyển đổi số đang diễn ra mạnh mẽ trên phạm vi toàn quốc, trí tuệ nhân tạo (AI) ngày càng trở thành công nghệ cốt lõi, đóng vai trò quan trọng trong phát triển kinh tế - xã hội, quản trị nhà nước và nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân. Tuy nhiên, bên cạnh những lợi ích to lớn, việc phát triển và ứng dụng AI cũng đặt ra nhiều vấn đề liên quan đến đạo đức, pháp lý và trách nhiệm xã hội.

Nhằm định hướng phát triển AI một cách an toàn, minh bạch, có trách nhiệm, ngày 10/3/2026, Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ đã ban hành Thông tư số 05/2026/TT-BKHCN về Khung đạo đức trí tuệ nhân tạo quốc gia (Thông tư số 05/2026/TT-BKHCN).

Thực hiện chỉ đạo của Ủy ban nhân dân tỉnh, Sở Khoa học và Công nghệ đã ban hành văn bản (Công văn số 1095/SKHCN-CĐS ngày 18/3/2026) triển khai đến các sở, ban, ngành, địa phương và doanh nghiệp công nghệ số trên địa bàn tỉnh để nghiên cứu, áp dụng.

Theo khoản 1, Điều 2 Thông tư số 05/2026/TT-BKHCN, đạo đức trí tuệ nhân tạo là hệ giá trị, nguyên tắc và chuẩn mực định hướng việc nghiên cứu, phát triển, cung cấp, triển khai và sử dụng trí tuệ nhân tạo nhằm bảo đảm tôn trọng con người, quyền con người, lợi ích công cộng và phát triển bền vững.

1. Sự cần thiết ban hành Khung đạo đức trí tuệ nhân tạo

Sự phát triển nhanh chóng của AI đang tác động sâu rộng đến mọi lĩnh vực của đời sống xã hội. AI không chỉ hỗ trợ tự động hóa sản xuất, tối ưu hóa quản lý mà còn tham gia vào các lĩnh vực nhạy cảm như y tế, giáo dục, tài chính, an ninh…

Tuy nhiên, nếu không có định hướng và kiểm soát phù hợp, AI có thể dẫn đến các rủi ro như: xâm phạm quyền riêng tư và dữ liệu cá nhân; tạo ra thông tin sai lệch, gây nhiễu loạn xã hội; gia tăng bất bình đẳng do thiên lệch thuật toán; thiếu minh bạch trong quá trình ra quyết định của hệ thống AI.

Do đó, việc ban hành Khung đạo đức AI là yêu cầu cấp thiết nhằm: (1) Bảo đảm AI phục vụ con người, vì lợi ích xã hội; (2) Định hướng hành vi của tổ chức, cá nhân trong phát triển và sử dụng AI; (3) Góp phần hoàn thiện hành lang pháp lý trong lĩnh vực công nghệ mới.

2. Đối tượng và phạm vi áp dụng rộng rãi

Thông tư  số 05/2026/TT-BKHCN xác định phạm vi áp dụng đối với tất cả các cơ quan quản lý nhà nước, tổ chức, cá nhân tham gia vào vòng đời của hệ thống AI dưới các vai trò khác nhau:

- Nhà phát triển: Các đơn vị nghiên cứu, sáng tạo ra thuật toán AI.

- Nhà cung cấp: Các đơn vị đưa sản phẩm AI ra thị trường.

- Bên triển khai: Cơ quan, tổ chức đưa AI vào vận hành thực tế.

- Người sử dụng: Cá nhân, tổ chức trực tiếp tương tác với hệ thống AI phục vụ hoạt động công vụ hoặc dịch vụ công.

Ngoài ra, Thông tư còn quy định: tổ chức, cá nhân Việt Nam và nước ngoài có hoạt động nghiên cứu, phát triển, cung cấp, triển khai hoặc sử dụng hệ thống trí tuệ nhân tạo tại Việt Nam được khuyến khích áp dụng Thông tư này.

3. Những nội dung cơ bản của Khung đạo đức trí tuệ nhân tạo quốc gia

Khung đạo đức trí tuệ nhân tạo quốc gia được xây dựng dựa trên các nguyên tắc phổ quát, phù hợp với thông lệ quốc tế và điều kiện thực tiễn của Việt Nam, tập trung vào các nội dung trọng tâm sau:

- Trụ cột 1: Bảo đảm an toàn, độ tin cậy và không gây hại

+ Thiết kế an toàn ngay từ đầu: Phải dự báo các kịch bản gây hại để xây dựng biện pháp phòng ngừa.

+ Kiểm soát của con người: Duy trì khả năng can thiệp của con người đối với mọi quyết định và hành vi của hệ thống AI.

+ Bảo mật hệ thống: Ngăn chặn các hành vi chiếm quyền điều khiển, đầu độc dữ liệu và rò rỉ thông tin.

- Trụ cột 2: Tôn trọng quyền con người và sự công bằng

+ Không xâm phạm quyền riêng tư: Bảo vệ dữ liệu cá nhân, tự do ý chí và quyền tiếp cận thông tin.

+ Chống phân biệt đối xử: Giảm thiểu thiên lệch dữ liệu, đặc biệt chú trọng bảo vệ nhóm dễ bị tổn thương như trẻ em, người cao tuổi, người khuyết tật.

+ Minh bạch và giải trình: Cung cấp thông tin về cách thức hoạt động của AI và xác định rõ chủ thể chịu trách nhiệm cho các quyết định do AI tạo ra.

- Trụ cột 3: Thúc đẩy hạnh phúc, thịnh vượng và phát triển bền vững

+ Lợi ích xã hội: Ưu tiên các hệ thống tạo ra giá trị gia tăng cho cộng đồng.

+ Phát triển bền vững: Xem xét mức tiêu thụ năng lượng và tác động môi trường trong suốt vòng đời của hệ thống AI.

+ Tôn trọng văn hóa: AI phải phù hợp với chuẩn mực đạo đức và bản sắc văn hóa Việt Nam.

- Trụ cột 4: Đổi mới sáng tạo và trách nhiệm xã hội

Khuyến khích thử nghiệm có trách nhiệm, chia sẻ tri thức và nâng cao năng lực cho người lao động về rủi ro đạo đức AI.

4. Hướng dẫn thực hiện cho các nhóm chủ thể tại địa phương

Để Thông tư đi vào thực tiễn, Bộ Khoa học và Công nghệ đã ban hành các hướng dẫn cụ thể theo từng nhóm chủ thể:

(1) Đối với người dân, tổ chức (người sử dụng):

+ Sử dụng AI như công cụ hỗ trợ, không thay thế hoàn toàn phán đoán của con người.

+ Không nhập thông tin nhạy cảm, bí mật nhà nước/kinh doanh vào hệ thống AI khi chưa có biện pháp kiểm soát.

+ Kiểm chứng lại thông tin do AI cung cấp, nhất là trong lĩnh vực sức khỏe, tài chính, pháp lý.

(2) Đối với doanh nghiệp công nghệ số:

+ Lồng ghép các yếu tố đạo đức vào toàn bộ quy trình từ thiết kế đến vận hành.

+ Chủ động nhận diện thiên lệch và bảo đảm đa dạng hóa dữ liệu.

+ Thiết lập cơ chế tiếp nhận khiếu nại và khắc phục hậu quả khi phát sinh vấn đề.

(3) Đối với cơ quan nhà nước:

+ Lồng ghép Khung đạo đức vào quá trình mua sắm, thuê dịch vụ AI.

+ Quyết định cuối cùng phải thuộc về con người, AI không được thay thế trách nhiệm của người ra quyết định.

Thông tư số 05/2026/TT-BKHCN về Khung đạo đức trí tuệ nhân tạo quốc gia là cơ sở quan trọng định hướng phát triển và ứng dụng AI tại Việt Nam nói chung và tỉnh Đồng Tháp nói riêng.

Thông tư số 05/2026/TT-BKHCN có hiệu lực kể từ ngày 10/3/2026.

Lê Tân